Dossier 2 / 8
Hormoontherapie
Cross-sex hormonen (oestrogeen, testosteron, anti-androgenen) zijn levenslang nodig na transitie. De Endocrine Society Clinical Practice Guideline (2017) noemt het bewijs voor de behandeling "low to very low quality". Onderstaande cijfers betreffen volwassenen. Voor het aspect van levenslange medicatie na genderoperatie zie transspijt.nl.
Veneuze trombo-embolie & cardiovasculair
| Uitkomst | HR / risico | Bron |
|---|---|---|
| Veneuze trombo-embolie (VTE) | HR 5,5 vs cisman; 4,1 vs ciswoman | Getahun et al., Ann Intern Med, 2018 |
| Ischemische beroerte | HR 1,8 vs cisman; 2,2 vs ciswoman | Getahun et al., 2018 |
| Myocardinfarct | HR 2,5 vs ciswoman | Nota et al., Circulation, 2019 |
| Trombose-incidentie 8-jr follow-up | 5,1% (vs 0,7–1,8% bevolking) | Wiepjes et al., Amsterdam, 2018 |
Voor het effect van oestrogeen-tekort bij meisjes onder testosteron, zie oestrogeen-tekort bij meisjes.
Kanker
| Borstkanker (MTF) | SIR 46 vs cisman (basistarief is laag), lager dan ciswoman | de Blok et al., BMJ, 2019 |
| Meningeoom | Cyproteronacetaat: verhoogd risico bij hoge cumulatieve dosis | Weill et al., BMJ, 2021 (HR tot 20×) |
| Prolactinoma | Verhoogd onder hoge-dosis oestrogeen | Bunck et al., Eur J Endocrinol, 2009 |
Botdichtheid & metabool
- Wiepjes et al. (J Bone Miner Res, 2019): toename BMD bij MTF na 10 jaar oestrogeen.
- Gewichtstoename en stijging triglyceriden veelvuldig gerapporteerd; insulineresistentie kan toenemen bij langdurige hoge dosis.
- Verlies van spiermassa en kracht; reductie testosteron leidt tot algemene fysieke deconditionering bij sommige patiënten.
Cardiovasculair & hematologisch
Verdere achtergrond over testosteron als genderbevestiging en het verband met laag testosteron en genderdysforie.
| Uitkomst | Cijfer | Bron |
|---|---|---|
| Erytrocytose (Ht > 0,50) | 10,8% na 1 jaar; 12,6% na 5 jaar | Madsen et al., J Sex Med, 2021 |
| Myocardinfarct (FTM) | HR 2,9 vs ciswoman | Nota et al., 2019 |
| Hypertensie | Gemiddelde stijging diastolisch +1,7 mmHg na 1 jaar | Connelly et al., Hypertension, 2019 |
| LDL-cholesterol | Significante stijging; daling HDL | Velho et al., Andrology, 2017 (review) |
Gynaecologisch & reproductief
- Vaginale atrofie: in vrijwel 100% binnen 6–12 maanden — dyspareunie, weefselbroosheid, verhoogd risico op fissuren bij gynaecologisch onderzoek.
- Bekkenpijn: 30–50% rapporteert chronische bekkenpijn (Grimstad et al., 2020).
- Endometriumpathologie: wisselende rapporten over atrofie vs proliferatie; onvoldoende lange-termijn data over endometriumcarcinoomrisico.
- Ovariële effecten: polycystieke verandering bij > 50% (Becerra-Culqui et al., 2018); cyclus stopt typisch binnen 6 maanden.
Andere bekende bijwerkingen
- Acne: 30–60% in eerste jaar (review Irwig, 2020).
- Mannelijke kaalheid (androgenetische alopecia): progressief, niet reversibel.
- Stemverlaging: irreversibel.
- Clitorale groei: 1–3 cm; irreversibel.
- Slaapapneu: verhoogd risico (Hanafy et al., 2022).
Vruchtbaarheid
Cross-sex hormonen verminderen de gametogenese vrijwel direct. Combinatie met voorafgaande puberteitsblokkade leidt tot vrijwel zekere infertiliteit. Zie ook vruchtbaarheid verloren door transitie.
| MTF — spermatogenese | Volledige azoöspermie bij > 90% na 4 maanden oestrogeen; herstel onzeker. |
| FTM — ovulatie | Ovulatie stopt bij > 95% binnen 6 maanden; histologisch verlies follikels bij langdurige T. |
| Patiënten gestart op blokkers Tanner 2 → CSH | Vruchtbaarheidsbehoud praktisch niet mogelijk. |
Bron: Cheng et al., Transl Androl Urol, 2019 (review); Adeleye et al., Fertil Steril, 2019.
Sub-dossiers
Oestrogeen: veneuze trombo-embolie
Getahun HR 5,5; Wiepjes 5,1% incidentie 8 jaar.
Oestrogeen: beroerte en infarct
Nota MI 2,5× HR; beroerte 1,8-2,2× HR.
Oestrogeen: borstkanker
de Blok 2019 BMJ — SIR 46 vs cisman.
Cyproteronacetaat: meningeoom
Weill 2021 — HR tot 20× bij hoge dosis.
Testosteron: erytrocytose
Madsen 2021 — 12,6% Ht>0,50 na 5 jaar.
Testosteron: cardiovasculair
Nota MI 2,9× HR; Connelly hypertensie.
Testosteron: gynaecologisch
Vaginale atrofie ~100%; bekkenpijn 30-50%.
Anti-androgenen: CPA vs spiro
Cyproteronacetaat hepatotoxiciteit, spironolacton hyperkaliëmie.
Voorzorgsprincipe-paradox
Cross-sex hormonen worden levenslang voorgeschreven aan minderjarigen zonder dat aan dezelfde evidence-eisen wordt voldaan als bij andere chronische medicatie.
Bronnen
- Getahun D et al. Cross-sex hormones and acute cardiovascular events in transgender persons. Ann Intern Med. 2018. doi:10.7326/M17-2785
- Nota NM et al. Occurrence of acute cardiovascular events in transgender individuals receiving hormone therapy. Circulation. 2019. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.118.038584
- Wiepjes CM et al. The Amsterdam Cohort of Gender Dysphoria Study (1972–2015). J Sex Med. 2018. doi:10.1016/j.jsxm.2018.01.016
- de Blok CJM et al. Breast cancer risk in transgender people receiving hormone treatment. BMJ. 2019. doi:10.1136/bmj.l1652
- Weill A et al. Use of high dose cyproterone acetate and risk of intracranial meningioma. BMJ. 2021. doi:10.1136/bmj.n37
- Madsen MC et al. Erythrocytosis in a large cohort of trans men using testosterone. J Sex Med. 2021. doi:10.1016/j.jsxm.2021.04.009
- Connelly PJ et al. Gender-affirming hormone therapy, vascular health and cardiovascular disease in transgender adults. Hypertension. 2019. doi:10.1161/HYPERTENSIONAHA.119.13080
- Becerra-Culqui TA et al. Mental health of transgender and gender-nonconforming youth compared with their peers. Pediatrics. 2018. doi:10.1542/peds.2017-3845
- Grimstad F et al. New-onset abdominopelvic pain after initiation of testosterone therapy. J Endocr Soc. 2020. doi:10.1210/jendso/bvaa008
- Hembree WC et al. Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: Clinical Practice Guideline. JCEM. 2017. doi:10.1210/jc.2017-01658
- Cheng PJ et al. Fertility concerns of the transgender patient. Transl Androl Urol. 2019. doi:10.21037/tau.2019.05.09
Aanvullende overzichten: statsforgender.org.